DIỄN NGÔN TÍNH DỤC VÀ SỰ KIẾN TẠO “CÁI ĐIÊN” TRONG THOẠT KỲ THỦY CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Tóm tắt

Bài viết khảo sát cách Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương tổ chức những phát ngôn, cái nhìn và thực hành liên quan đến thân thể, dục vọng và sự định danh cái “điên”. Thay vì xem tính dục là một vấn đề bản năng có sẵn trong nhân vật, nghiên cứu tiếp cận nó như một trường diễn ngôn: thân thể trở thành đối tượng bị gọi tên, bị nhìn, bị kể lại và bị gắn với các chuẩn mực về giới, hôn nhân, trinh tiết và sinh sản. Nghiên cứu tiếp cận Thoạt kỳ thủy từ việc đọc gần theo ba lớp: quan hệ phát ngôn - quyền lực; hình thức trình hiện ý thức; và sự lặp lại, dịch chuyển của các hình ảnh trăng, mắt, dao, yết hầu, lửa, máu. Kết quả cho thấy: thứ nhất, tri thức cộng đồng về tính dục được sản sinh qua lời đồn, lời trêu chọc, cái nhìn lén và những phán đoán gắn cơ thể nữ với trật tự hôn nhân; thứ hai, trong thế giới cảm giác phân mảnh của Tính, ham muốn không tạo thành một cốt truyện tình ái ổn định mà liên tục trượt sang từ vựng sát sinh và ký ức bạo lực; thứ ba, kết cấu đa tầng, sự chuyển dịch điểm nhìn và phần “phụ chú” vừa tái sử dụng các nhãn gọi kỳ thị, vừa làm bất ổn quyền xác định ai là “bình thường”. Bài viết đồng thời phân biệt quan hệ quyền lực vi mô với mô hình toàn cảnh, quyền lực sinh học và quyền lực mục tử, qua đó tránh biến khái niệm Foucault thành nhãn dán cho mọi chi tiết. Nghiên cứu là một nỗ lực nối phân tích diễn ngôn với phân tích tự sự để chỉ ra rằng “cái điên” trong tiểu thuyết không phải bản chất đồng nhất của một chủ thể, mà là kết quả luôn dang dở của định danh xã hội, kinh nghiệm bạo lực và thao tác nghệ thuật.